PBX หรือตู้สาขาโทรศัพท์ คือระบบโทรศัพท์ส่วนตัวขององค์กร ให้พนักงานโทรหากันผ่านเบอร์ต่อภายใน และออกไปยังโทรศัพท์ภายนอกผ่านคู่สายที่ใช้ร่วมกัน [1] ธุรกิจเริ่มต้องการระบบนี้เมื่อสายเข้าเบอร์เดียวต้องส่งต่อให้หลายคน หรือมีหลายแผนกหลายสาขา ปัจจุบันมี 3 แบบหลัก คือตู้แบบเดิม IP PBX และ Cloud PBX
PBX ทำงานอย่างไร
PBX ย่อมาจาก Private Branch Exchange แทนที่ทุกคนจะมีสายนอกของตัวเอง องค์กรมีคู่สายภายนอกชุดหนึ่งแล้วให้พนักงานใช้ร่วมกัน จึงใช้สายภายนอกน้อยลง [1] ระบบมี 4 ส่วนที่ควรรู้จัก
- คู่สายภายนอก (trunk): ทางเชื่อมระหว่าง PBX กับโครงข่ายโทรศัพท์ภายนอก [1] อาจเป็นสายทองแดง วงจร E1 (วงจรดิจิทัลที่มี 30 ช่องเสียง ดูแหล่งในบทความ SIP Trunk กับ E1) หรือ SIP Trunk ซึ่งเป็นคู่สายผ่านเครือข่ายไอพี รายละเอียดอยู่ในบทความ SIP Trunk กับ E1 จำนวนช่องบอกว่าคุยกับคนนอกพร้อมกันได้กี่สาย
- เบอร์ต่อภายใน (extension): อุปกรณ์แต่ละตัวที่ต่อกับ PBX มีเบอร์ของตัวเอง [1] เช่น เบอร์ 3 หรือ 4 หลักของพนักงานแต่ละคน
- ระบบสลับสาย: เชื่อมสายระหว่างเบอร์ภายในกับคู่สายภายนอก และเลือกคู่สายออกให้อัตโนมัติ [1]
- ฟังก์ชันจัดการสาย: เช่น โอนสาย สายสนทนากลุ่ม ฝากข้อความเสียง เมนูกดเลือกอัตโนมัติ (IVR) และการกระจายสายไปยังกลุ่มคนรับ ระบบแต่ละรุ่นมีไม่เท่ากัน ต้องถามให้ครบก่อนซื้อ
ตู้ 3 แบบ ต่างกันอย่างไร
ตารางนี้เป็นภาพรวมทั่วไปโดยผู้เขียน รายละเอียดจริงต่างกันตามรุ่นและผู้ให้บริการ IP PBX คือ PBX ที่ส่งเสียงด้วยโพรโทคอลอินเทอร์เน็ต เป็นได้ทั้งเครื่องหรือซอฟต์แวร์ ส่วน Cloud PBX หรือ Hosted PBX เป็นระบบที่ผู้ให้บริการดูแล ลูกค้าไม่ต้องซื้อตู้มาติดตั้ง [1]
| เรื่อง | ตู้แบบเดิม | IP PBX ในสำนักงาน | Cloud PBX |
|---|
| ระบบอยู่ที่ไหน | ตู้ในอาคาร | เครื่องหรือซอฟต์แวร์ขององค์กร | ระบบของผู้ให้บริการ |
| สายถึงโต๊ะ | สายโทรศัพท์แยก | ใช้เครือข่ายแลนได้ | ใช้เครือข่ายแลนและอินเทอร์เน็ต |
| ใครดูแล | ช่างเฉพาะทาง | ไอทีภายในหรือผู้รับดูแล | ผู้ให้บริการดูแลระบบหลัก |
| วิธีจ่ายเงิน | ก้อนแรกค่าตู้และเดินสาย | ก้อนแรกค่าเครื่องและสิทธิ์ใช้งาน | รายเดือนหรือรายปี |
| ทำงานนอกสำนักงาน | ทำได้ยาก | ทำได้ แต่ต้องตั้งค่าเครือข่ายเพิ่ม | ทำได้ถ้ามีอินเทอร์เน็ตและแอป |
| อินเทอร์เน็ตล่ม | ไม่กระทบถ้าคู่สายไม่ได้วิ่งผ่านอินเทอร์เน็ต | สายภายในยังคุยได้ สายนอกขึ้นกับคู่สาย | โทรศัพท์ในสำนักงานหยุด |
| ไฟในอาคารดับ | ตู้หยุดเมื่อไม่มีไฟสำรอง | ตู้และเครือข่ายหยุดเมื่อไม่มีไฟสำรอง | อุปกรณ์ในอาคารหยุด ระบบกลางไม่กระทบ |
จุดที่คนมักเข้าใจผิดคือไฟดับ โทรศัพท์บ้านแบบแอนะล็อกได้ไฟจากชุมสายผ่านสายโทรศัพท์ [2] แต่ถ้าโทรศัพท์ต่อผ่านตู้ในอาคาร ตัวตู้ยังใช้ไฟของอาคาร จึงต้องมีไฟสำรองเหมือนกัน
ถ้ากำลังเลือกระหว่างสองแบบหลัง อ่านต่อที่บทความ IP PBX กับ Cloud PBX
ธุรกิจแบบไหนควรมี
ไม่มีจำนวนพนักงานตายตัวที่บอกว่าต้องมี PBX ให้ดูจากอาการต่อไปนี้แทน รายการนี้เป็นความเห็นของผู้เขียน
- ลูกค้าโทรเข้าเบอร์เดียว แต่คนรับต้องจดเรื่องแล้วโทรกลับเพราะโอนสายไม่ได้
- มีหลายแผนก และลูกค้าควรไปถึงคนรับผิดชอบโดยไม่ต้องเล่าเรื่องซ้ำ
- มีหลายสาขาที่ต้องโอนสายหากัน
- พนักงานขายใช้เบอร์ส่วนตัว บริษัทจึงไม่เห็นสถิติการโทร และเสี่ยงเสียช่องทางติดต่อลูกค้าเมื่อคนลาออก
- ลูกค้าโทรเข้าแล้วสายไม่ว่างในช่วงเร่งด่วน
ถ้าธุรกิจมีคนรับสายคนเดียว และสายเข้าไม่ซ้อนกัน อาจยังไม่ต้องลงทุนระบบนี้
คิดจำนวนคู่สายภายนอกอย่างไร
อย่านับจากจำนวนโต๊ะ ให้นับจากสายที่เกิดพร้อมกันในช่วงเร่งด่วน วิธีมาตรฐานคือคิดปริมาณสายเป็นหน่วย Erlang (ปริมาณสาย = อัตราสายเข้า × เวลาถือสายเฉลี่ย ในหน่วยเวลาเดียวกัน) แล้วใช้สูตร Erlang B หาโอกาสที่สายใหม่จะเจอคู่สายเต็ม [3] สูตรด้านล่างคือรูปที่ผู้เขียนแปลงหน่วยเป็นวินาทีต่อชั่วโมง
ปริมาณสาย (Erlang) = จำนวนสายในชั่วโมงเร่งด่วน × เวลาที่สายใช้คู่สายเฉลี่ยเป็นวินาที (รวมเวลาฟังเมนูและรอคิว) ÷ 3,600
ตัวอย่างสมมติ มีสายเข้า 120 สายในชั่วโมงเร่งด่วน แต่ละสายใช้คู่สายเฉลี่ย 180 วินาที รวมเวลาฟังเมนูแล้ว ปริมาณสายคือ 120 × 180 ÷ 3,600 = 6 Erlang ผู้เขียนคำนวณจากสูตรใน [3] ได้ดังนี้
| จำนวนคู่สาย | โอกาสที่สายใหม่จะเจอคู่สายเต็ม |
|---|
| 10 | ราว 4.3% |
| 11 | ราว 2.3% |
| 12 | ราว 1.1% |
| 13 | ราว 0.5% |
ถ้าตั้งเป้าไม่เกิน 1% ต้องใช้ 13 คู่สาย ตัวเลข 1% นี้เป็นเป้าสมมติ ไม่ใช่ข้อกำหนด ให้เลือกตามผลกระทบของธุรกิจ
สูตรนี้สมมติว่าสายที่ไม่ได้คู่สายหายไปเลย ไม่รอคิวและไม่โทรกลับ [3] ถ้าระบบให้ลูกค้ารอคิว สายที่รออยู่ก็ใช้คู่สายด้วย ควรคำนวณเผื่อและทดสอบจากสถิติจริง
ถ้าคู่สายเป็นระบบไอพี ต้องเตรียมอินเทอร์เน็ตด้วย เสียงมาตรฐาน G.711 ใช้ราว 87.2 kbps ต่อสายต่อทิศทาง [4][5] ดังนั้น 13 สายใช้ราว 1,134 kbps ต่อทิศทาง ก่อนบวกค่าเผื่อ วิธีคิดอยู่ในบทความ VoIP คืออะไร
ตัวอย่างสถานการณ์ (สมมติ)
ตัวอย่างนี้เป็นเรื่องสมมติ ผู้ผลิตอาหารแช่แข็งรายหนึ่งมีสำนักงานในกรุงเทพฯ โรงงานในอยุธยาและคลังในชลบุรี พนักงานในสำนักงาน 25 คน และทีมขายภาคสนาม 10 คน ลูกค้าต้องจำเบอร์หลายแห่ง ทีมขายใช้เบอร์ส่วนตัว และผู้บริหารไม่เห็นว่าสายไหนไม่มีคนรับ
ทีมงานเริ่มจากวาดผังสายก่อนดูสินค้า กด 1 ไปฝ่ายขาย กด 2 ถามสถานะส่ง กด 3 ไปบัญชี แล้วดึงสถิติชั่วโมงเร่งด่วนมาคำนวณคู่สาย เนื่องจากบริษัทไม่มีคนดูแลเซิร์ฟเวอร์ และทีมขายอยู่นอกสำนักงาน จึงให้น้ำหนักกับ Cloud PBX ก่อน
ตัวอย่างนี้ไม่ได้แปลว่า Cloud PBX เหมาะกว่าเสมอ ถ้าเป็นโรงงานแห่งเดียวที่มีทีมไอทีและอินเทอร์เน็ตไม่มั่นคง คำตอบอาจกลับด้าน สิ่งที่ควรวัดหลังเปลี่ยนคือ สายที่ไม่มีคนรับ เวลารอ และจำนวนครั้งที่โอนสายซ้ำ
ข้อควรระวัง
- บันทึกเสียง: PBX มักเปิดบันทึกเสียงได้ง่าย แต่ไฟล์เสียงที่โยงถึงตัวบุคคลเป็นข้อมูลส่วนบุคคล และต้องแจ้งก่อนหรือขณะเก็บข้อมูลตาม PDPA มาตรา 6 และ 23 [6] รายละเอียดอยู่ในบทความบันทึกเสียงตาม PDPA
- ความปลอดภัย: ระบบไอพีที่เปิดรับจากอินเทอร์เน็ตเสี่ยงถูกสแกนรหัสแล้วลักลอบโทรต่างประเทศ ควรจำกัดการเข้าถึงและปิดสิทธิ์โทรต่างประเทศสำหรับเบอร์ที่ไม่จำเป็น (ความเห็นของผู้เขียน)
- เบอร์และข้อมูล: ถามก่อนเซ็นว่าเบอร์อยู่ในชื่อใคร ย้ายออกได้หรือไม่ และบันทึกการโทรกับไฟล์เสียงดึงออกได้อย่างไร
- ผู้ให้บริการ: การประกอบกิจการโทรคมนาคมต้องได้รับใบอนุญาตจาก กสทช. [7] ถ้าซื้อคู่สายหรือบริการเสียง ให้ขอดูเอกสารและถามว่าใครรับผิดชอบเมื่อเกิดเหตุ
เช็กลิสต์ก่อนซื้อ
- รู้จำนวนสายสูงสุดในชั่วโมงเร่งด่วน และเวลาที่สายใช้คู่สายเฉลี่ยจากข้อมูลจริง
- วาดผังสายแล้วว่าสายเข้าไปถึงใคร และถ้าไม่มีคนรับไปไหนต่อ
- รู้ว่าพนักงานคนไหนต้องรับสายนอกสำนักงาน
- มีคนรับผิดชอบดูแลระบบ อัปเดต และสำรองข้อมูล
- อินเทอร์เน็ตและสายแลนรองรับเสียงในช่วงใช้งานหนัก
- มีไฟสำรองสำหรับอุปกรณ์หลัก
- กำหนดทางออกเมื่ออินเทอร์เน็ตหรือไฟดับ เช่น โอนสายไปมือถือ
- ตรวจว่าระบบเชื่อมกับโปรแกรมที่ใช้อยู่ได้ เช่น ระบบข้อมูลลูกค้า
- ข้อความแจ้งบันทึกเสียงตรงกับการใช้ไฟล์จริง
- สัญญาระบุค่าใช้จ่ายรวม การย้ายเบอร์ และการเลิกสัญญา
ขั้นตอนถัดไปที่ทำได้ทันที
- ดึงสถิติการโทรย้อนหลัง หรือให้ทีมจดจำนวนสายในชั่วโมงเร่งด่วน 1 สัปดาห์
- คำนวณ Erlang จากสูตรด้านบน แล้วดูจำนวนคู่สายที่ต้องมี
- วาดผังสายหนึ่งหน้า และให้หัวหน้าแต่ละแผนกช่วยทวน
- ถามตัวเองว่าใครจะดูแลระบบ แล้วเลือกแบบที่เข้ากับคำตอบนั้น