jitter คือการที่แพ็กเก็ตเสียงใช้เวลาเดินทางไม่เท่ากัน ฝั่งพูดส่งแพ็กเก็ตออกไปเป็นจังหวะสม่ำเสมอ เช่น ทุก 20 มิลลิวินาที แต่ฝั่งฟังได้รับห่างบ้างถี่บ้าง ITU-T อธิบายว่าเกิดจากแพ็กเก็ตของสายเดียวกันเจอคิวยาวไม่เท่ากัน หรือวิ่งคนละเส้นทาง และต้องกำจัดความไม่สม่ำเสมอนี้ก่อนเล่นเสียงให้ผู้ฟัง ไม่อย่างนั้นคุณภาพจะแย่ลงจนได้ยินชัด [1]
บทความนี้อธิบายตัวเลข วิธีวัด และวิธีอ่านค่า สำหรับฝ่ายไอทีและผู้จัดการที่ต้องคุยกับผู้ให้บริการ ส่วนการไล่หาสาเหตุตามอาการ เช่น สายหลุดหรือเสียงก้อง อยู่ในบทความ สายหลุด เสียงขาด ดีเลย์ เสียงก้อง เกิดจากอะไร แก้อย่างไร
สามค่าที่มักถูกเรียกรวมกันว่าเน็ตไม่ดี
| ค่า | หมายถึง | ถ้าค่าสูง ผู้ฟังจะเจออะไร |
|---|
| latency หรือความหน่วงทางเดียว | เวลาที่เสียงเดินทางจากปากคนพูดถึงหูคนฟัง [1] | พูดชนกัน ต้องรอคำตอบนาน (คำอธิบายของผู้เขียน) |
| jitter | ความแปรปรวนของเวลาที่แพ็กเก็ตมาถึง [3] | ถ้าบัฟเฟอร์ฝั่งรับรับไหว จะไม่ได้ยินโดยตรงแต่ความหน่วงเพิ่ม ถ้ารับไม่ไหว แพ็กเก็ตที่มาช้าจะถูกทิ้ง [1] |
| packet loss | แพ็กเก็ตไม่มาถึง หรือมาช้าจนถูกทิ้งที่บัฟเฟอร์ [1] | เสียงขาดหาย ถ้าหายเพียงแพ็กเก็ตเดียว อุปกรณ์มักเติมเสียงทดแทนให้ได้ [3] |
เกณฑ์ที่ใช้อ้างอิงกันมีดังนี้ ITU-T G.114 ฉบับ 05/2003 ระบุว่าถ้าคุมความหน่วงปลายถึงปลายไว้ต่ำกว่า 150 มิลลิวินาที งานส่วนใหญ่จะโต้ตอบได้แทบไม่รู้สึกถึงความหน่วง และความหน่วงเกิน 400 มิลลิวินาทีไม่เหมาะกับการวางแผนเครือข่ายทั่วไป [1] ส่วน jitter ไม่เกิน 30 มิลลิวินาที และ packet loss ไม่เกิน 1% เป็นตัวเลขจากเอกสารอบรมเครือข่าย ไม่ใช่มาตรฐานสากล [9]
สามค่านี้ผูกกันอยู่ jitter ที่เกินขนาดบัฟเฟอร์กลายเป็น packet loss และบัฟเฟอร์ที่ขยายเพื่อรับ jitter กลายเป็นความหน่วง [1] ITU-T G.113 จึงระบุว่าในระบบที่มี jitter buffer ซึ่งก็คือระบบ VoIP ส่วนใหญ่ ให้นับ packet loss ที่ทางออกของบัฟเฟอร์ [2] ไม่ใช่นับแค่แพ็กเก็ตที่หายในเครือข่าย
jitter buffer แลก jitter เป็นความหน่วง
ฝั่งรับเก็บแพ็กเก็ตไว้ในบัฟเฟอร์ก่อน แล้วค่อยเล่นออกเป็นกระแสเสียงที่สม่ำเสมอ บัฟเฟอร์จะเรียงลำดับแพ็กเก็ตใหม่ และหน่วงทุกแพ็กเก็ตให้เท่ากับแพ็กเก็ตที่เดินทางนานที่สุดเท่าที่ยอมรับได้ แพ็กเก็ตที่มาช้ากว่าความยาวบัฟเฟอร์จะถือว่ามาไม่ทันเวลาเล่น และถูกทิ้ง [1]
- ความหน่วงที่บัฟเฟอร์เพิ่ม: G.114 แนะนำให้วางแผนโดยถือว่าบัฟเฟอร์เพิ่มความหน่วงครึ่งหนึ่งของค่าสูงสุดของมัน ตัวอย่างในเอกสาร บัฟเฟอร์ที่ออกแบบรับความแปรปรวน 50 มิลลิวินาที เพิ่มความหน่วงเฉลี่ย 25 มิลลิวินาที [1]
- แบบคงที่และแบบปรับเอง: บัฟเฟอร์ตั้งเป็นขนาดคงที่ได้ หรือให้ปรับขนาดตาม jitter ที่เจอจริง [3] แบบปรับเองจะทำให้ความหน่วงของเสียงเปลี่ยนเป็นพักๆ ทุกครั้งที่บัฟเฟอร์เปลี่ยนขนาด [1]
- เครื่องต่างรุ่นให้ผลต่างกัน: G.113 เตือนว่าการทำ jitter buffer ต่างกันมากระหว่างผู้ผลิต และต่างกันได้แม้ระหว่างซอฟต์แวร์คนละรุ่นของเครื่องเดียวกัน [2] เครือข่ายเดียวกันจึงฟังดีบนเครื่องหนึ่งแต่แย่บนอีกเครื่องได้ การทดสอบควรใช้เครื่องที่พนักงานใช้จริง
- การหายเป็นช่วงต่างจากการหายกระจาย: G.113 ระบุว่าสมมติฐานว่าแพ็กเก็ตหายแบบสุ่มเป็นอิสระต่อกัน ไม่ตรงกับเครือข่ายจริงหลายแบบ เช่น VoIP และมือถือ [2] ตัวเลข loss เฉลี่ยตัวเดียวจึงบอกได้ไม่หมด
คำนวณงบความหน่วงทั้งสาย
ตัวอย่างนี้เป็นตัวเลขสมมติ ใช้ให้เห็นวิธีบวก ส่วนวิธีคิดแต่ละช่องมาจาก G.114 [1]
| ส่วน | วิธีคิด | ค่า |
|---|
| codec และการแบ่งแพ็กเก็ต (G.711 แพ็กเก็ตละ 20 มิลลิวินาที) | ค่าสูงสุดตามสูตร (2N + 1) × 0.125 เมื่อ N = 160 [1] | 40.125 ms |
| เดินทางในเครือข่ายทางเดียว | สมมติว่าวัดได้ | 30 ms |
| jitter buffer ที่ออกแบบรับความแปรปรวน 60 มิลลิวินาที | ครึ่งหนึ่งของค่าสูงสุด [1] | 30 ms |
| รวม | 40.125 + 30 + 30 | 100.125 ms |
ผลรวมยังต่ำกว่า 150 มิลลิวินาที [1] แต่ถ้าช่วงบ่ายเครือข่ายแออัดจนบัฟเฟอร์แบบปรับเองขยายไปรับความแปรปรวน 160 มิลลิวินาที ส่วนของบัฟเฟอร์จะกลายเป็น 80 มิลลิวินาที ผลรวมเป็น 40.125 + 30 + 80 = 150.125 มิลลิวินาที ทั้งที่ระยะทางและ codec ไม่ได้เปลี่ยนเลย
ระยะทางมีผลน้อยกว่าที่หลายคนคิด G.114 ใช้ค่าวางแผนชั่วคราว 5 ไมโครวินาทีต่อกิโลเมตรสำหรับสายใยแก้วนำแสง [1] เส้นทางสมมติยาว 1,000 กิโลเมตร จึงเพิ่มเพียง 1,000 × 5 = 5,000 ไมโครวินาที หรือ 5 มิลลิวินาที ความเห็นของผู้เขียนคือ สำหรับสายในประเทศ คิวในอุปกรณ์และบัฟเฟอร์มักกินงบมากกว่าระยะทาง ถ้าเปลี่ยน codec เป็นแบบบีบอัด ความหน่วงช่อง codec จะเพิ่มขึ้น ดูตัวเลขในบทความ Codec VoIP คืออะไร
วัดเองเบื้องต้น และอ่านค่าให้ถูก
ping บอกเวลาไปกลับ ไม่ใช่ทางเดียว
คำสั่ง ping วัดเวลาไปและกลับ ส่วนเกณฑ์ 150 มิลลิวินาทีของ G.114 พูดถึงเวลาทางเดียว อย่าหาร ping ด้วย 2 แล้วถือเป็นค่าแน่นอน เพราะเส้นทางขาไปกับขากลับอาจไม่ใช่เส้นเดียวกัน และแม้เป็นเส้นเดียวกันก็อาจเจอคิวต่างกันมาก [7] มาตรฐานเดียวกันยังชี้ว่าการทำงานของแอปพลิเคชันอาจขึ้นกับคุณภาพในทิศทางเดียวเป็นหลัก [7] แนวทางของผู้เขียนคือใช้ ping ดูแนวโน้ม เช่น ยิงต่อเนื่องในชั่วโมงพีคแล้วดูว่าค่าเหวี่ยงขึ้นลงมากแค่ไหน ส่วนตัวเลขที่ใช้ตัดสินให้วัดจากแพ็กเก็ตเสียงจริง
วัดจากแพ็กเก็ตเสียงจริง
- จากไฟล์จับแพ็กเก็ต: โปรแกรมจับแพ็กเก็ตแบบโอเพนซอร์สในแหล่งอ้างอิงมีหน้าวิเคราะห์สาย RTP ที่แสดงช่วงห่างสูงสุดระหว่างแพ็กเก็ต (max delta) jitter สูงสุดและเฉลี่ย และจำนวนแพ็กเก็ตที่หาย ซึ่งคำนวณจากเลขลำดับแพ็กเก็ต [8]
- จากรายงาน RTCP: ฝั่งรับส่งรายงานกลับเป็นระยะ ในรายงานมีสัดส่วนแพ็กเก็ตที่หายนับจากรายงานครั้งก่อน จำนวนที่หายสะสม และค่า jitter [4] ถ้าตู้สาขาหรือผู้ให้บริการแสดงสถิติคุณภาพสาย ให้ถามว่าค่ามาจาก RTCP หรือคำนวณด้วยวิธีอื่น (แนวทางของผู้เขียน)
ค่า jitter ใน RTCP ไม่ได้เป็นมิลลิวินาที
RFC 3550 กำหนดให้ jitter ในรายงานวัดเป็นหน่วยของ timestamp [4] ต้องหารด้วยอัตรานาฬิกาของ codec ก่อน จึงได้เป็นเวลา สูตรคือ มิลลิวินาที = ค่าที่รายงาน ÷ อัตรานาฬิกา × 1,000
| codec | อัตรานาฬิกา RTP | ค่า 160 ในรายงานเท่ากับ |
|---|
| G.711 หรือ G.729 | 8,000 Hz [5] | 160 ÷ 8,000 × 1,000 = 20 ms |
| G.722 | 8,000 Hz แม้จะสุ่มเสียงจริง 16,000 ครั้งต่อวินาที [5] | 20 ms |
| โคเดกตามมาตรฐาน IETF RFC 6716 | 48,000 Hz ทุกโหมด [6] | 160 ÷ 48,000 × 1,000 ≈ 3.3 ms |
ตัวเลขเดียวกันในรายงานจึงต่างกันได้ 6 เท่าตาม codec ถ้าไม่แปลงหน่วยก่อน อาจสรุปผิดทั้งสองทาง
ลองคิด jitter ด้วยมือ
RFC 3550 คิด jitter จากความต่างของเวลาเดินทางระหว่างแพ็กเก็ตที่อยู่ติดกัน (เรียกว่า D) โดยไม่สนเครื่องหมายบวกลบ แล้วเฉลี่ยแบบถ่วงน้ำหนักด้วยสูตร J ใหม่ = J เดิม + (ขนาดของ D − J เดิม) ÷ 16 [4] ตัวอย่างสมมติ แพ็กเก็ตถูกส่งทุก 20 มิลลิวินาที
| แพ็กเก็ต | เวลาส่ง (ms) | เวลาถึง (ms) | เวลาเดินทาง (ms) | ขนาดของ D เทียบแพ็กเก็ตก่อนหน้า (ms) |
|---|
| 1 | 0 | 100 | 100 | ไม่มี |
| 2 | 20 | 125 | 105 | 5 |
| 3 | 40 | 138 | 98 | 7 |
| 4 | 60 | 165 | 105 | 7 |
| 5 | 80 | 180 | 100 | 5 |
ฝั่งรับเห็นช่วงห่าง 25, 13, 27 และ 15 มิลลิวินาที แทนที่จะเป็น 20 ทุกครั้ง ค่าเฉลี่ยของขนาด D คือ (5 + 7 + 7 + 5) ÷ 4 = 6 มิลลิวินาที ส่วนค่า J ตามสูตรเริ่มจาก 0 แล้วขยับทีละ 1 ใน 16 ของระยะห่าง ได้ประมาณ 0.31, 0.73, 1.12 และ 1.36 มิลลิวินาทีตามลำดับ
RFC 3550 อธิบายว่าตัวคูณ 1/16 ช่วยลดผลของค่ากระโดดโดยยังปรับตัวได้เร็วพอสมควร [4] ค่า jitter ในรายงานจึงขยับช้า ไม่พุ่งตามแพ็กเก็ตเดียว ถ้าต้องการเห็นการกระตุกชั่วขณะ ให้ดู max delta ประกอบด้วย (การตีความของผู้เขียน)
ตารางอ่านผลวัด
ตารางนี้เป็นแนวทางเริ่มตรวจของผู้เขียน ไม่ใช่ข้อสรุปตายตัว
| ผลที่เห็น | น่าจะแปลว่า | ทำต่ออย่างไร |
|---|
| ping ไปกลับสูงแต่ค่อนข้างนิ่ง และ jitter ต่ำ | ความหน่วงมาจากเส้นทางหรือจุดที่ผ่าน บัฟเฟอร์ช่วยไม่ได้ | ขอผู้ให้บริการตรวจเส้นทาง และทบทวนความหน่วงจาก codec |
| jitter พุ่งเฉพาะช่วงที่มีคนอัปโหลดไฟล์หรือประชุมวิดีโอ | แออัดที่พอร์ตบนเราเตอร์ [3] | จัดลำดับความสำคัญให้แพ็กเก็ตเสียง และกันแบนด์วิดท์ขาขึ้นไว้ให้เสียง |
| ping แทบไม่หาย แต่การวิเคราะห์ RTP พบแพ็กเก็ตหายหรือเสียงขาด | แพ็กเก็ตมาช้าจนบัฟเฟอร์ทิ้ง [1] หรือหายเฉพาะเส้นทางของเสียง | เทียบ max delta กับขนาดบัฟเฟอร์ของเครื่อง |
| jitter เฉลี่ยต่ำ แต่ max delta สูงเป็นพักๆ | กระตุกเป็นช่วง บัฟเฟอร์แบบปรับเองต้องเปลี่ยนขนาดกะทันหัน [1] | หาเวลาที่เกิด เช่น Wi-Fi สลับจุดกระจาย หรืองานสำรองข้อมูลตามเวลา |
| แพ็กเก็ตมาไม่เรียงลำดับ | แพ็กเก็ตวิ่งคนละเส้นทาง [1] | ส่งไฟล์จับแพ็กเก็ตให้ผู้ให้บริการตรวจ |
| ฝั่งคุณได้ยินชัด แต่อีกฝั่งได้ยินขาด | ปัญหาอยู่ทิศทางเดียว [7] | วัดแยกขาขึ้นและขาลง เริ่มจากขาขึ้นของสำนักงาน |
| ค่า jitter ในรายงานเป็นหลักร้อย | อาจยังเป็นหน่วย timestamp [4] | แปลงหน่วยตามตารางข้างบนก่อนตัดสิน |
ก่อนเปลี่ยนอะไรในเครือข่าย ให้วัดทั้งช่วงปกติและช่วงที่มีปัญหาด้วยวิธีเดียวกัน แล้วเทียบกัน ถ้าตัวเลขสองช่วงไม่ต่างกัน ปัญหาอาจไม่ได้อยู่ที่ jitter
jitter ในวงจร E1 เป็นอีกเรื่องหนึ่ง
องค์กรที่ยังใช้คู่สายดิจิทัลแบบ E1 อาจเจอคำว่า jitter ในเอกสารของวงจรด้วย ความหมายตรงนั้นคือความคลาดเคลื่อนของจังหวะสัญญาณในสายดิจิทัล ไม่ใช่ความแปรปรวนของเวลาที่แพ็กเก็ตมาถึง ITU-T G.732 กำหนดเพดานเป็นหน่วย UI เช่น jitter แบบยอดถึงยอดที่ขาออก 2,048 kbit/s ต้องไม่เกิน 0.05 UI เมื่อใช้นาฬิกาภายในของอุปกรณ์ [10] ตัวเลขชุดนี้จึงนำไปเทียบกับ jitter ของแพ็กเก็ตเสียงซึ่งวัดเป็นมิลลิวินาทีไม่ได้
แหล่งข้อมูล
- 1. ITU-T Recommendation G.114 (05/2003), One-way transmission time · ตรวจ 15 พ.ย. 2569
- 2. ITU-T Recommendation G.113 (09/2024), Transmission impairments due to speech processing · ตรวจ 15 พ.ย. 2569
- 3. Cisco, Understanding Jitter in Packet Voice Networks (2 ก.พ. 2006) · ตรวจ 15 พ.ย. 2569
- 4. IETF, RFC 3550 RTP: A Transport Protocol for Real-Time Applications (ก.ค. 2003) · ตรวจ 15 พ.ย. 2569
- 5. IETF, RFC 3551 RTP Profile for Audio and Video Conferences with Minimal Control (ก.ค. 2003) · ตรวจ 15 พ.ย. 2569
- 6. IETF, RFC 7587 รูปแบบแพ็กเก็ต RTP ของโคเดกตาม RFC 6716 (มิ.ย. 2015) · ตรวจ 15 พ.ย. 2569
- 7. IETF, RFC 7679 A One-Way Delay Metric for IP Performance Metrics (ม.ค. 2016) · ตรวจ 15 พ.ย. 2569
- 8. Wireshark User's Guide, RTP · ตรวจ 15 พ.ย. 2569
- 9. LearnCisco, Overview of Packet-Oriented Networks · ตรวจ 15 พ.ย. 2569
- 10. ITU-T Recommendation G.732 (11/1988), Characteristics of primary PCM multiplex equipment operating at 2048 kbit/s · ตรวจ 15 พ.ย. 2569