ผู้เขียนยังไม่พบกฎหมายไทยที่มีผลบังคับแล้วและเขียนตรงๆ ว่าทุกสายที่ใช้ AI ต้องบอกผู้รับสาย (ตรวจล่าสุด 3 พ.ย. 2569) แต่แนวปฏิบัติของ กสทช. และของ สคส. แนะนำให้บอก ส่วน PDPA บังคับให้แจ้งเรื่องการเก็บข้อมูลอยู่แล้วเมื่อ AI เก็บข้อมูลส่วนบุคคล ทางที่ปลอดภัยและลูกค้าเชื่อใจมากกว่าคือบอกตั้งแต่ต้นสาย
บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำปรึกษากฎหมาย ถ้างานของคุณอยู่ใต้กฎของหน่วยงานเฉพาะ เช่น ธนาคาร ประกัน หรือการแพทย์ ให้ตรวจกับที่ปรึกษากฎหมายอีกครั้ง
สถานะกฎแต่ละชั้น
| เอกสาร | สถานะ | ใช้กับใคร | เรื่องการบอกว่าเป็น AI |
|---|
| PDPA มาตรา 23 [4] | บังคับแล้ว | ผู้ควบคุมข้อมูลส่วนบุคคล | ไม่พูดถึง AI โดยตรง แต่ต้องแจ้งวัตถุประสงค์และรายละเอียดการเก็บข้อมูลก่อนหรือขณะเก็บ |
| แนวปฏิบัติการใช้ AI สำหรับการให้บริการโทรคมนาคม ของ กสทช. ออกเมื่อ 2 กรกฎาคม 2569 [1] | ไม่บังคับ | ผู้รับใบอนุญาตโทรคมนาคม เมื่อใช้ AI ในบริการที่ได้รับอนุญาต | แนะนำให้แจ้งผู้บริโภคเชิงรุกเมื่อคุยกับระบบ AI เช่น แชตบอตหรือวอยซ์บอต และให้เลือกคุยกับเจ้าหน้าที่ได้ |
| แนวปฏิบัติ AI ของ สคส. ฉบับ 1.0 เผยแพร่ต้นเดือนตุลาคม 2569 [2][5] | คำแนะนำ ไม่ผูกพันตามกฎหมาย | ผู้พัฒนาและผู้ใช้ AI ที่ประมวลผลข้อมูลส่วนบุคคล | แนะนำให้แจ้งผู้ใช้เมื่อกำลังโต้ตอบกับระบบ AI และปรับประกาศความเป็นส่วนตัวให้บอกการใช้ AI |
| ร่าง พ.ร.บ. ปัญญาประดิษฐ์ ที่ ETDA เผยแพร่ 2 กรกฎาคม 2569 [3] | ร่าง ตามสรุปเมื่อกรกฎาคม 2569 | ผู้พัฒนาและผู้ใช้ AI ที่กระทบคนในไทย | มีเรื่องความโปร่งใสของเนื้อหาจาก AI และการจัดระบบเสี่ยงสูงตามพระราชกฤษฎีกา ซึ่งรายการสาขามีโทรคมนาคม [3] |
ทั้งแนวปฏิบัติของ กสทช. และ สคส. และร่าง พ.ร.บ. ผู้เขียนอ่านจากสรุปของสำนักกฎหมาย ไม่ใช่ต้นฉบับของหน่วยงาน (การตรวจรอบที่สองค้นต้นฉบับบนเว็บหน่วยงานแล้ว ยังเปิดไม่ได้เมื่อ 3 พ.ย. 2569) ก่อนใช้เป็นเกณฑ์ภายในควรขอฉบับเต็มมาอ่าน และตรวจว่าร่าง พ.ร.บ. เดินไปถึงไหนแล้ว
ธุรกิจทั่วไปต้องสนใจแนวปฏิบัติ กสทช. ไหม
สรุปของสำนักกฎหมายระบุว่า ผู้ที่ไม่มีใบอนุญาตโทรคมนาคมไม่ได้อยู่ใต้แนวปฏิบัตินี้โดยตรง แต่อาจได้รับผลในฐานะผู้ให้บริการ AI แก่ผู้รับใบอนุญาต [1] ถ้าคุณเป็นร้านค้าหรือบริษัททั่วไปที่ใช้ AI รับสายของตัวเอง เอกสารนี้จึงไม่ใช่ข้อบังคับ แต่ใช้เป็นมาตรฐานเทียบได้ ผู้เขียนเห็นว่าข้อที่นำมาใช้ได้ทันทีมี 3 ข้อ คือบอกลูกค้า มีทางคุยกับคน และมีช่องทางร้องเรียน
จุดที่ PDPA เข้ามาเกี่ยว
เกือบทุกสายที่ AI ถามชื่อ เบอร์ หรือบันทึกเสียง มีการเก็บข้อมูลส่วนบุคคล ธุรกิจจึงมีหน้าที่ตาม PDPA แม้ไม่มีกฎเรื่อง AI โดยตรง
- มาตรา 23: ต้องแจ้งเจ้าของข้อมูลก่อนหรือขณะเก็บ ทั้งวัตถุประสงค์ ประเภทข้อมูล ระยะเวลาเก็บ ผู้ที่อาจได้รับข้อมูล ช่องทางติดต่อ สิทธิของเจ้าของข้อมูล และผลของการไม่ให้ข้อมูลเมื่อกฎหมายหรือสัญญากำหนดให้ต้องให้ [4] รายการเต็มอยู่ในบทความบันทึกเสียงสนทนาตาม PDPA ถ้าไม่ทำ มาตรา 82 กำหนดโทษปรับทางปกครองไม่เกิน 1 ล้านบาท [4]
- มาตรา 19: ถ้าใช้ความยินยอม ต้องไม่หลอกลวงหรือทำให้เข้าใจผิดในวัตถุประสงค์ [4] การขอความยินยอมโดยหลอกลวงมีโทษปรับทางปกครองไม่เกิน 3 ล้านบาทตามมาตรา 83 [4]
- ผู้ให้บริการ AI: แนวปฏิบัติ สคส. แนะนำให้ทำสัญญาประมวลผลข้อมูลที่ห้ามนำข้อมูลลูกค้าไปใช้โดยไม่ได้รับอนุญาต เช่น ฝึกโมเดล [2]
- เรื่องใหญ่ต้องมีคนตัดสินได้: ถ้า AI ตัดสินเรื่องที่กระทบบุคคลอย่างมีนัยสำคัญ แนวปฏิบัตินี้แนะนำให้มีคนที่มีอำนาจกลับคำตัดสินได้จริง [2]
กฎหมายไม่ได้เขียนว่า "ถ้าปิดว่าเป็น AI จะผิดมาตรา 19" ข้อนี้เป็นความเห็นของผู้เขียนว่า ถ้าลูกค้าตัดสินใจให้ข้อมูลเพราะเข้าใจผิดว่าคุยกับคน ธุรกิจจะอธิบายความโปร่งใสได้ยากขึ้นมาก
ตารางตัดสินใจตามงาน
ตารางนี้เป็นแนวทางของผู้เขียน ไม่ใช่เกณฑ์ของหน่วยงาน
| งาน | บอกว่าเป็น AI เมื่อไร | สิ่งที่ต้องมีเพิ่ม |
|---|
| รับสายตอบคำถามทั่วไป เช่น เวลาเปิดปิด | ประโยคแรก | ทางโอนสายหรือฝากเรื่องให้คนติดต่อกลับ |
| รับเรื่องที่ต้องขอชื่อ เบอร์ หรือเลขอ้างอิง | ประโยคแรก พร้อมแจ้งการเก็บข้อมูล | ประกาศความเป็นส่วนตัวที่เล่าถึงการใช้ AI |
| โทรออกแจ้งเตือนนัดหมายหรือสถานะงาน | ประโยคแรกหลังบอกชื่อบริษัท | ทางแจ้งว่าไม่ต้องการรับสายอีก |
| โทรเสนอขาย | ประโยคแรก พร้อมบอกชื่อบริษัทและเหตุที่โทร | ตรวจเรื่องตลาดแบบตรง และเคารพการคัดค้านตามมาตรา 32 [4] |
| งานที่กระทบสิทธิ เช่น อนุมัติหรือปฏิเสธคำขอ | ประโยคแรก | คนตรวจและกลับคำตัดสินได้จริง [2] |
| เรื่องสุขภาพหรือข้อมูลอ่อนไหว | ประโยคแรก | ตรวจมาตรา 26 ก่อนเปิดใช้ [4] และพิจารณาให้คนรับแทน |
ตัวอย่างคำเปิดสาย
ตัวอย่างนี้ปรับให้เข้ากับธุรกิจของคุณได้ ถ้ามีการบันทึกหรือเก็บข้อมูล ต้องเพิ่มคำแจ้งให้ครบตามมาตรา 23 และเอกสารความเป็นส่วนตัวของบริษัท
- รับสาย: "สวัสดีค่ะ ที่นี่บริษัท (ชื่อบริษัท) สายนี้คุณกำลังคุยกับผู้ช่วย AI นะคะ ถ้าอยากคุยกับเจ้าหน้าที่ บอกได้ตลอดเลยค่ะ"
- โทรออก: "สวัสดีค่ะ โทรจากบริษัท (ชื่อบริษัท) ค่ะ สายนี้เป็นผู้ช่วย AI โทรแจ้งเรื่อง (เหตุที่โทร) ถ้าไม่สะดวกหรือไม่ต้องการรับสายอีก แจ้งได้เลยค่ะ"
- เมื่อลูกค้าถามว่าเป็นคนจริงไหม: "ไม่ใช่ค่ะ นี่คือผู้ช่วย AI ถ้าต้องการคุยกับเจ้าหน้าที่ เดี๋ยวดำเนินการให้ค่ะ"
ข้อสุดท้ายสำคัญที่สุดในมุมของผู้เขียน ไม่ว่าจะออกแบบบทพูดอย่างไร ถ้าลูกค้าถามตรงๆ ระบบต้องตอบตามจริงทุกครั้ง
เช็กลิสต์ก่อนเปิดใช้
- ประโยคแรกบอกชื่อบริษัทและบอกว่าเป็น AI
- ทดสอบถามว่า "คุณเป็นคนหรือ AI" หลายแบบ ระบบต้องไม่ปฏิเสธ
- มีทางไปหาคน หรือถ้าไม่มีคนรับ ต้องบอกชัดว่าจะติดต่อกลับเมื่อไร
- ประกาศความเป็นส่วนตัวเล่าเรื่องการใช้ AI แล้ว [2]
- สัญญากับผู้ให้บริการ AI เขียนเรื่องการใช้ข้อมูลไว้ชัด [2]
- มีช่องทางร้องเรียนและคนรับผิดชอบ [1]
- งานเสี่ยงสูงทำ DPIA ก่อนเริ่ม ตามแนวปฏิบัติ สคส. [2]
- เก็บบทพูดและรุ่นการตั้งค่าไว้ เพื่อดูย้อนหลังเมื่อมีข้อร้องเรียน (ข้อแนะนำของผู้เขียน)
ตัวอย่างสถานการณ์ (สมมติ)
ตัวอย่างนี้เป็นเรื่องสมมติ คลินิกทันตกรรมแห่งหนึ่งใช้ AI รับสายนอกเวลาเพื่อจองคิว รุ่นแรกตั้งชื่อเป็นชื่อคน ใช้เสียงเหมือนพนักงาน และไม่บอกว่าเป็น AI คนไข้สูงอายุหลายคนเล่าอาการยาวๆ โดยคิดว่าคุยกับเจ้าหน้าที่ แล้วไม่พอใจเมื่อมารู้ภายหลัง
คลินิกจึงเปลี่ยนประโยคแรกเป็นบอกว่าเป็นผู้ช่วย AI จำกัดให้ถามแค่ข้อมูลที่ใช้จองคิว ถ้าคนไข้เริ่มเล่าอาการ ให้ระบบบอกว่าจะให้เจ้าหน้าที่โทรกลับ และเพิ่มเรื่องการใช้ AI ลงในประกาศความเป็นส่วนตัว
ข้อควรระวัง
- อย่าตีความว่า "ไม่มีกฎตรงๆ" เท่ากับ "ปิดได้" PDPA ยังใช้กับข้อมูลที่เก็บในสาย
- แนวปฏิบัติที่เป็นคำแนะนำอาจไม่มีโทษโดยตรง แต่เป็นเอกสารที่คู่ค้าหรือหน่วยงานใช้เทียบได้ (ความเห็นของผู้เขียน)
- อย่าใช้เสียงเลียนแบบบุคคลจริงโดยไม่ได้รับอนุญาต
- กฎเรื่อง AI กำลังเปลี่ยน ควรทบทวนบทความนี้กับเอกสารล่าสุดก่อนใช้จริง
ขั้นตอนถัดไปที่ทำได้ทันที
- โทรเข้าระบบของคุณเอง แล้วฟังว่าประโยคแรกบอกว่าเป็น AI หรือไม่
- ลองถาม 5 แบบว่าเป็นคนหรือ AI แล้วจดคำตอบ
- ไล่รายการข้อมูลที่ AI ถาม แล้วเทียบกับประกาศความเป็นส่วนตัว
- ขอเอกสารจากผู้ให้บริการ AI ว่าข้อมูลเสียงไปเก็บที่ไหนและใช้ทำอะไร