VoIP Gateway (เกตเวย์เสียง) คืออุปกรณ์ที่อยู่ระหว่างโลกโทรศัพท์แบบเดิมกับโลกไอพี ฝั่งหนึ่งต่อกับเครื่องโทรศัพท์ สายอนาล็อก วงจร E1 หรือซิมมือถือ อีกฝั่งต่อกับตู้สาขาไอพีหรือ SIP Trunk เกตเวย์แปลงเสียงเป็นข้อมูลด้วย codec เช่น G.711 หรือ G.729 [3] และทำหน้าที่แทนสายโทรศัพท์เดิม เช่น ให้เสียงสัญญาณพร้อมโทร ไฟเรียกกริ่ง และข้อมูลเบอร์ผู้โทรแก่เครื่องโทรศัพท์ [3]
คำถามที่ต้องตอบก่อนซื้อจึงไม่ใช่ "ยี่ห้อไหนดี" แต่เป็น "อีกฝั่งของเกตเวย์คืออะไร" เพราะชนิดพอร์ตต้องเข้าคู่กับอุปกรณ์ที่จะเสียบ ถ้าเลือกผิด เครื่องจะไม่มีเสียงสัญญาณพร้อมโทร หรือกริ่งไม่ดังเลย
เกตเวย์อยู่ตรงไหนในระบบ
ตารางนี้ผู้เขียนสรุปตำแหน่งที่พบบ่อย รายละเอียดของแต่ละชนิดอยู่ในหัวข้อถัดไป
| ต่อจากอะไร | ชนิดพอร์ตบนเกตเวย์ | ไปเข้าอะไร |
|---|
| เครื่องโทรศัพท์อนาล็อกหรือเครื่องแฟกซ์ | FXS | ตู้สาขาไอพีหรือระบบบนคลาวด์ |
| สายโทรศัพท์อนาล็อกจากผู้ให้บริการ | FXO | ตู้สาขาไอพี |
| พอร์ตสายนอกของตู้สาขาอนาล็อกเดิม | FXS | SIP Trunk |
| พอร์ตเบอร์ภายในของตู้สาขาอนาล็อกเดิม | FXO | ตู้สาขาไอพีหรือระบบใหม่ |
| ตู้สาขาดิจิทัลที่มีพอร์ต E1 | E1/PRI | SIP Trunk |
| วงจร E1 จากผู้ให้บริการ | E1/PRI | ตู้สาขาไอพีหรือระบบโทรออก |
| ซิมโทรศัพท์มือถือ | GSM | ระบบ SIP |
สองแถวที่คนสับสนบ่อยคือตู้อนาล็อกเดิม เหตุผลอยู่ในหัวข้อ FXS กับ FXO ด้านล่าง
FXS กับ FXO ดูว่าใครเป็นฝั่งจ่ายสัญญาณ
สายโทรศัพท์อนาล็อกหนึ่งเส้นมีสองฝั่งที่ทำหน้าที่ต่างกัน
- FXS: เป็นฝั่งที่ส่งเสียงสัญญาณพร้อมโทร (dial tone) และไฟเรียกให้กริ่งดังไปยังอุปกรณ์ฝั่ง FXO [1] พอร์ต FXS บนเกตเวย์จึงใช้เสียบเครื่องโทรศัพท์ เครื่องแฟกซ์ หรือโมเด็ม [1][3]
- FXO: ทำหน้าที่เหมือนเครื่องโทรศัพท์ เมื่อยกหูวงจรจะปิด เมื่อวางหูวงจรจะเปิด และเป็นฝั่งที่รับสายจากผู้ให้บริการ [1] พอร์ต FXO บนเกตเวย์จึงใช้เสียบสายโทรศัพท์ที่มาจากผู้ให้บริการ
วิธีจำของผู้เขียนคือ ถามว่าอุปกรณ์อีกฝั่ง "ต้องการเสียงสัญญาณ" หรือ "ให้เสียงสัญญาณ" ถ้าอีกฝั่งเป็นเครื่องโทรศัพท์ที่ต้องการเสียงสัญญาณ ใช้ FXS ถ้าอีกฝั่งเป็นสายที่ให้เสียงสัญญาณ ใช้ FXO
ทำไมตู้อนาล็อกเดิมกลับด้าน
พอร์ตสายนอกของตู้สาขาอนาล็อกถูกออกแบบให้รับสายจากผู้ให้บริการ จึงทำหน้าที่ฝั่ง FXO ตามความหมายใน [1] ถ้าจะให้ตู้เดิมใช้ SIP Trunk เกตเวย์ต้องเป็นฝั่งที่ป้อนสายให้ตู้ คือพอร์ต FXS ในทางกลับกัน พอร์ตเบอร์ภายในของตู้เดิมจ่ายเสียงสัญญาณให้เครื่องโทรศัพท์ จึงเป็นฝั่ง FXS ถ้าจะดึงเบอร์ภายในเหล่านั้นเข้าระบบใหม่ เกตเวย์ต้องใช้พอร์ต FXO ข้อนี้เป็นการอ่านความหมายของ [1] มาใช้กับตู้ ก่อนซื้อจริงให้ช่างตู้ยืนยันชนิดพอร์ตอีกครั้ง
เรื่องที่เกตเวย์ FXO ต้องตั้งให้ถูก: การรู้ว่าปลายทางวางสาย
สายอนาล็อกแบบที่ใช้กันมากที่สุดเรียกว่า loop start [1] ในแบบนี้ พอร์ต FXO รอให้ชุมสายหรือตู้บอกว่าอีกฝั่งวางสายแล้ว และไม่แน่เสมอไปว่าพอร์ตจะตัดสายเองเมื่อฝั่งใดฝั่งหนึ่งวาง เอกสารเทคนิคของผู้ผลิตรายหนึ่งระบุอาการที่พบบ่อยว่า เครื่องยังดังต่อทั้งที่ผู้โทรวางไปแล้ว และพอร์ตยังไม่ว่างทั้งที่สายควรจบแล้ว [2]
สำหรับสายแบบ loop start เอกสาร [2] อธิบายวิธีที่ชุมสายหรือตู้ใช้บอกว่าวางสายไว้ 3 แบบ คือ ตัดไฟในสายชั่วขณะ (power denial) ส่งเสียงสัญญาณบอกการวางสาย และกลับขั้วไฟในสาย (battery reversal) [2] ให้ถามผู้ให้บริการหรือช่างตู้ว่าสายของคุณใช้แบบไหน แล้วตั้งเกตเวย์ให้ตรงกัน ถ้าไม่ตั้ง พอร์ตที่ค้างจะกินช่องสายจนลูกค้าโทรเข้าไม่ได้
แฟกซ์ผ่านเกตเวย์
แฟกซ์ที่ส่งเป็นเสียงธรรมดาผ่านเครือข่ายแพ็กเก็ตมีปัญหามาก โดยเฉพาะเมื่อวิ่งผ่านอินเทอร์เน็ตหรือเครือข่ายที่ไม่จัดลำดับความสำคัญให้เสียง [5] เอกสารแนวปฏิบัติการต่อตู้ SIP กับผู้ให้บริการจึงแนะนำให้อุปกรณ์ที่มีพอร์ตอนาล็อกรองรับ T.38 [5] ซึ่งเป็นมาตรฐาน ITU-T สำหรับส่งแฟกซ์แบบเวลาจริงผ่านเครือข่ายไอพี [6] ถ้ายังมีเครื่องแฟกซ์ ให้ถามทั้งผู้ขายเกตเวย์และผู้ให้บริการคู่สายว่ารองรับ T.38 ทั้งสองฝั่งหรือไม่
E1/PRI เกตเวย์ ใช้เมื่อฝั่งหนึ่งเป็นวงจรดิจิทัล
E1 เป็นวงจรดิจิทัลอัตรา 2.048 Mbit/s แบบ PRI มีช่องเสียง (B channel) 30 ช่อง และช่องสัญญาณควบคุม (D channel) 1 ช่อง ซึ่งมักอยู่ที่ไทม์สล็อต 16 ส่วนไทม์สล็อตแรกใช้เทียบจังหวะ ไม่นับเป็นช่องเสียง [4] วงจรแบบนี้นิยมใช้กับตู้สาขาดิจิทัลขององค์กรขนาดกลางถึงใหญ่ [4]
เกตเวย์ E1 ใช้ใน 2 กรณี
- ตู้เดิมเป็นดิจิทัลและมีพอร์ต E1 แต่อยากใช้ SIP Trunk: เกตเวย์รับวงจร E1 จากตู้ แล้วส่งต่อเป็น SIP ตู้เดิมเห็นเหมือนยังต่อกับวงจร E1 ตามปกติ
- ระบบใหม่เป็น SIP แต่คู่สายเป็น E1: เช่น ระบบโทรออกหรือตู้ไอพีที่ไม่มีการ์ด E1 เกตเวย์รับวงจรจากผู้ให้บริการแล้วแปลงเป็น SIP
วิธีคิดจำนวนพอร์ต E1 คือ หารจำนวนสายพร้อมกันสูงสุดด้วย 30 แล้วปัดขึ้น ตัวอย่างสมมติ ถ้าชั่วโมงงานหนักมีสายพร้อมกันสูงสุด 45 สาย จะได้ 45 ÷ 30 = 1.5 ปัดขึ้นเป็น 2 พอร์ต ส่วนวิธีหาตัวเลขสายพร้อมกันอยู่ในบทความ SIP Trunk คืออะไร
เรื่องที่ต้องถามผู้ให้บริการวงจรก่อนซื้อเกตเวย์ คือวงจรใช้การส่งสัญญาณแบบใด ใครเป็นฝั่งให้สัญญาณนาฬิกา และเลขหมายที่ส่งมากับสายเข้ามีกี่หลัก เพื่อให้ตั้งค่าตรงกันตั้งแต่วันแรก (รายการนี้เป็นคำแนะนำของผู้เขียน)
GSM เกตเวย์และซิมบ็อกซ์ กฎที่ต้องรู้ก่อนซื้อ
GSM เกตเวย์ใส่ซิมโทรศัพท์มือถือไว้ในเครื่อง แล้วให้ระบบ SIP โทรออกหรือรับสายผ่านซิมเหล่านั้น อุปกรณ์ที่รวมซิมจำนวนมากไว้ใช้กับเกตเวย์เรียกกันว่าซิมบ็อกซ์ [7] สารานุกรมออนไลน์ระบุว่าอุปกรณ์ลักษณะนี้ถูกใช้เลี่ยงค่าโทรระหว่างประเทศ โดยทำให้สายจากต่างประเทศกลายเป็นสายในประเทศ [7] ในไทย ประกาศสำนักงาน กสทช. ที่ออกเพื่อป้องกันอาชญากรรมทางเทคโนโลยีมีข้อกำหนดเฉพาะสำหรับอุปกรณ์กลุ่มนี้ [8]
ข้อ 9 ประกาศสำนักงาน กสทช. (ราชกิจจาฯ 29 ส.ค. 2568)
ประกาศสำนักงาน กสทช. เรื่องมาตรการเพื่อป้องกันอาชญากรรมทางเทคโนโลยีสำหรับผู้รับใบอนุญาตประกอบกิจการโทรคมนาคม ลงราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 29 สิงหาคม 2568 และใช้บังคับตั้งแต่วันถัดจากวันประกาศ [8]
ข้อ 9 กำหนดให้ผู้ให้บริการต้องห้ามไม่ให้เครื่องวิทยุคมนาคมลูกข่ายในโครงข่ายโทรศัพท์เคลื่อนที่ประเภทซิมบ็อกซ์ (SIM BOX) หรือประเภทเกตเวย์ (Gateway) ที่รองรับจำนวนซิมตั้งแต่สี่ซิมขึ้นไป เชื่อมต่อโครงข่ายโทรคมนาคมของตน เว้นแต่เครื่องนั้นลงทะเบียนใช้งานกับสำนักงาน กสทช. แล้ว [8] คำว่า "ผู้ให้บริการ" ในประกาศนี้หมายถึงผู้รับใบอนุญาตที่ให้บริการโทรศัพท์เคลื่อนที่ [8]
สิ่งที่ธุรกิจควรอ่านจากข้อนี้มี 3 ข้อ
- หน้าที่ตามตัวบทอยู่ที่ผู้ให้บริการโทรศัพท์เคลื่อนที่ แต่ผลตกถึงผู้ใช้โดยตรง เพราะผู้ให้บริการมีหน้าที่ห้ามไม่ให้เครื่องที่เข้าข่ายและยังไม่ลงทะเบียนเชื่อมต่อโครงข่าย [8]
- ตัวบทใช้คำว่า "รองรับจำนวนซิม" ไม่ได้ใช้คำว่าจำนวนซิมที่ใส่อยู่ ผู้เขียนเห็นว่าควรนับจากจำนวนช่องซิมที่เครื่องรองรับ เครื่อง 8 ช่องที่ใส่ซิมไว้ 2 ใบจึงอาจเข้าข่ายด้วย ให้ยืนยันกับสำนักงาน กสทช. ก่อนซื้อ
- เครื่องที่รองรับไม่ถึง 4 ซิมไม่ได้แปลว่าไม่มีข้อกำหนดอื่น ก่อนซื้อหรือใช้อุปกรณ์ที่ใส่ซิม ให้สอบถามสำนักงาน กสทช. เรื่องการลงทะเบียนและเงื่อนไขของเครื่องวิทยุคมนาคมที่เกี่ยวข้อง
ข้อมูลในส่วนนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำปรึกษากฎหมาย
ซิมในเกตเวย์กับการคัดกรองของผู้ให้บริการ
ข้อ 3 ของประกาศเดียวกันให้ผู้ให้บริการโทรศัพท์เคลื่อนที่ตรวจสอบคัดกรองผู้ใช้ที่มีลักษณะผิดปกติ เพื่อพิจารณาระงับบริการทันที โดยดูจากจำนวนครั้งที่โทรออก พื้นที่การโทร ข้อมูลลูกค้า และอุปกรณ์ที่ใช้โทรออก [8] ผู้เขียนเห็นว่าซิมในเกตเวย์มักมีลักษณะตรงกับปัจจัยเหล่านี้ คือโทรออกถี่ จากจุดเดียว ผ่านอุปกรณ์ชนิดเดียวกัน งานโทรออกปริมาณมากจึงควรพิจารณาคู่สายประจำที่หรือ SIP Trunk ก่อน และอ่านเรื่องเบอร์โดนระงับเพิ่มได้ในบทความเบอร์ธุรกิจโดนบล็อก
ตารางเลือกชนิดเกตเวย์ตามงาน
ตารางนี้เป็นแนวทางของผู้เขียน ใช้เป็นจุดเริ่มคุยกับช่างหรือผู้ขาย ไม่ใช่ข้อกำหนด
| งานของคุณ | ชนิดที่ใช้ | ต้องถามเพิ่ม |
|---|
| เปลี่ยนเป็นตู้ไอพี แต่ยังมีเครื่องแฟกซ์หรือโทรศัพท์อนาล็อกบางจุด | FXS | รองรับ T.38 หรือไม่ จำนวนพอร์ตพอกับจำนวนเครื่องหรือไม่ |
| มีสายอนาล็อกจากผู้ให้บริการไม่กี่คู่ อยากให้ตู้ไอพีรับสาย | FXO | ตั้งการรู้ว่าปลายทางวางสายแบบไหน เลขผู้โทรเข้าส่งมาหรือไม่ |
| ตู้อนาล็อกเดิมยังดี อยากใช้ SIP Trunk | FXS ต่อเข้าพอร์ตสายนอกของตู้ | จำนวนพอร์ตเท่าจำนวนสายพร้อมกันสูงสุด |
| ตู้ดิจิทัลมีพอร์ต E1 อยากใช้ SIP Trunk | E1/PRI | จำนวนพอร์ต E1 การส่งสัญญาณบนวงจร ใครให้สัญญาณนาฬิกา |
| ระบบโทรออกเป็น SIP แต่คู่สายเป็น E1 | E1/PRI | รองรับสายพร้อมกันครบทุกช่องหรือไม่ เมื่อทุกพอร์ตใช้งานเต็ม |
| อยากโทรผ่านซิมมือถือ | GSM | ข้อ 9 การลงทะเบียน และความเสี่ยงถูกคัดกรองตามข้อ 3 |
อาการที่เจอบ่อยหลังติดตั้งเกตเวย์
| อาการ | สาเหตุที่น่าสงสัย | ตรวจอะไร |
|---|
| เครื่องยังดังหลังผู้โทรวาง หรือพอร์ตไม่ว่างหลังสายควรจบ | พอร์ต FXO ไม่รู้ว่าปลายทางวาง [2] | ตั้งวิธีรู้การวางสายให้ตรงกับที่ชุมสายหรือตู้ใช้ |
| ไม่มีเสียงสัญญาณพร้อมโทร หรือกริ่งไม่ดัง | สายเสีย พอร์ตเสีย หรือชนิดพอร์ตอีกฝั่งไม่เข้าคู่ [1] | ตรวจว่าเป็นคู่ FXS กับ FXO ไม่ใช่ชนิดเดียวกันสองฝั่ง |
| แฟกซ์ส่งไม่ครบหรือล้มกลางทาง | ส่งแฟกซ์เป็นเสียงธรรมดาผ่านเครือข่ายแพ็กเก็ต [5] | เปิด T.38 และถามผู้ให้บริการว่ารองรับ |
| ลูกค้ากดเลขในเมนูแล้วระบบไม่รับ | ส่งเลขที่กดคนละวิธีกับอีกฝั่ง | ตั้งให้ส่งเลขแบบ telephone-event ตาม RFC 4733 ซึ่งเอกสาร [5] กำหนดให้รองรับ |
| ได้ยินเสียงตัวเองสะท้อนกลับ | พอร์ตอนาล็อกสร้างเสียงสะท้อน | เปิดตัวตัดเสียงสะท้อน เอกสาร [5] กำหนดให้อุปกรณ์ที่อาจสร้างเสียงสะท้อนมีตัวตัดตาม ITU-T G.168 |
| ซิมในเกตเวย์ถูกระงับหรือต่อโครงข่ายไม่ได้ | เข้าเกณฑ์คัดกรองตามข้อ 3 หรืออุปกรณ์ไม่ได้ลงทะเบียนตามข้อ 9 [8] | ติดต่อผู้ให้บริการของซิม และตรวจสถานะการลงทะเบียนอุปกรณ์ |
เช็กลิสต์ก่อนซื้อเกตเวย์
- รู้จำนวนสายพร้อมกันสูงสุดจากข้อมูลจริง แล้วซื้อพอร์ตให้พอ
- ระบุชนิดพอร์ตจากอุปกรณ์อีกฝั่งแล้ว ช่างตู้ยืนยันว่าเป็น FXS หรือ FXO
- รองรับ G.711 ซึ่งเอกสาร [5] กำหนดให้รองรับเสมอ และ G.729 ถ้าแบนด์วิดท์จำกัด [5]
- รองรับ T.38 ถ้ายังมีแฟกซ์ [5][6]
- ส่งเลขที่กดตาม RFC 4733 ได้ [5]
- มีตัวตัดเสียงสะท้อนในพอร์ตอนาล็อก [5]
- พอร์ต FXO ตั้งวิธีรู้การวางสายได้ครบทั้ง 3 แบบ [2]
- ถ้าวิ่งผ่านอินเทอร์เน็ต รองรับ TLS สำหรับสัญญาณควบคุมและ SRTP สำหรับเสียง [5]
- เปลี่ยนรหัสผ่านเริ่มต้นของเครื่องตั้งแต่วันติดตั้ง [9] และไม่เปิดหน้าจัดการเครื่องสู่อินเทอร์เน็ต
- ถ้าเป็น GSM เกตเวย์ ตรวจเรื่องการลงทะเบียนตามข้อ 9 กับสำนักงาน กสทช. ก่อนสั่งซื้อ [8]
- ทดลองเครื่องจริงกับคู่สายจริงอย่างน้อยหนึ่งพอร์ตก่อนซื้อครบจำนวน